İshal ve kusma: evde sıvı tedavisi nasıl yapılır?

Çocuklarda akut ishal ve kusmanın büyük çoğunluğu virüs kaynaklıdır ve birkaç gün içinde kendiliğinden düzelir. Antibiyotik gerektirmez, çoğu zaman ilaç da gerektirmez.

Ancak bir tehlike vardır ve ilgiyi hak eden tek şey odur: su kaybı (dehidratasyon). Çocuk ne kadar küçükse risk o kadar yüksektir. Bu yazıdaki her şey aslında tek bir soruya hizmet ediyor: çocuğunuz yeterince sıvı alabiliyor mu?

Su kaybını nasıl anlarsınız?

En güvenilir günlük gösterge idrar çıkışıdır. Bebeğinizin bezini ne sıklıkla değiştirdiğinizi takip edin; büyük çocukta tuvalete gitme sıklığına bakın.

Diğer belirtiler, hafiften ağıra doğru:

• Ağız ve dilin kuruması, dudak çatlaması
• Ağlarken gözyaşının azalması veya olmaması
• Gözlerin çökük görünmesi
• Bebeklerde ön bıngıldağın çökmesi
• Halsizlik, oyuna ilgisizlik, sürekli uyuklama
• Ciltten tutup bıraktığınızda eski hâline yavaş dönmesi

Kilo takibi en objektif ölçüdür. Hastalık öncesi kilosunu biliyorsanız, ciddi kilo kaybı önemli bir uyarıdır.

Ağızdan sıvı tedavisi (ORS) nasıl yapılır?

Eczanelerde satılan hazır ağızdan sıvı tedavi (ORS) poşetleri bu iş için üretilmiştir. Su, tuz ve şekerin emilimi en iyi destekleyecek oranda karışımını içerir.

Hazırlama: Poşetin üzerindeki miktarda kaynatılıp soğutulmuş suyla karıştırın. Suyu az veya çok koymak karışımı işe yaramaz hâle getirir — hatta zararlı olabilir. Hazırlanan solüsyonu buzdolabında en fazla 24 saat saklayın.

Verme yöntemi — burası kritik:

Bir bardak dolusu sıvıyı bir seferde vermek neredeyse her zaman kusmayla sonuçlanır. Bunun yerine:

1. 5 dakikada bir, 5 mL (bir çay kaşığı) verin. Şırınga veya kaşık kullanabilirsiniz.
2. Çocuk tolere ediyorsa miktarı kademeli artırın.
3. Kusarsa panik yapmayın. 10 dakika ara verin, sonra daha küçük miktarlarla yeniden başlayın.
4. Her sulu dışkıdan sonra ek sıvı verin.

Bu yöntem yavaş ve sabır ister, ama işe yarar. Çoğu çocuk damardan sıvıya bu sayede ihtiyaç duymaz.

Ne verilmez?

Bu maddeler yaygın olarak kullanılır ve ishali kötüleştirir:

• Kola, gazoz, meyve suyu, şerbet — şeker oranı çok yüksektir, bağırsağa su çekerek ishali artırır. “Kolanın gazını alıp vermek” bir tedavi yöntemi değildir.
• Sporcu içecekleri — ORS yerine geçmez, tuz-şeker oranı uygun değildir.
• Evde göz kararı hazırlanan tuzlu-şekerli su — oranı tutturmak zordur; yanlış karışım zararlı olabilir. Hazır ORS varken tercih edilmemelidir.
• İshal kesici ilaçlar (loperamid vb.) — çocuklarda kullanılmaz, ciddi yan etkileri vardır.
• Kendi kararınızla antibiyotik — viral ishalde etkisizdir, ishali uzatabilir.

Beslenmeyi kesmeyin

Eskiden önerilen “bağırsağı dinlendirme” yaklaşımı artık geçerli değildir.

• Emzirmeye devam edin. Anne sütü ishalde kesilmez; sıklığını artırabilirsiniz.
• Mama alan bebeklerde mamayı sulandırmayın, ara vermeyin.
• Katı gıdaya geçmiş çocuklarda, kusma durur durmaz normal beslenmeye dönün.
• Sadece muz-pirinç-elma-tost (“BRAT”) diyeti önerilmemektedir; yetersiz besleyicidir.
• Çok yağlı ve çok şekerli gıdalardan birkaç gün uzak durmak yeterlidir.

Erken beslenmeye dönmek ishalin süresini kısaltır ve iyileşmeyi hızlandırır.

Çinko ve probiyotikler

Çinko takviyesi, Dünya Sağlık Örgütü tarafından özellikle beslenme yetersizliğinin yaygın olduğu bölgelerde ishal süresini kısalttığı için önerilir. Çocuğunuz için uygun olup olmadığını hekiminize sorun.

Probiyotikler konusundaki kanıtlar karışıktır. Bazı suşlarla ishal süresinde kısa bir kısalma gösterilmiştir, ancak etki mütevazıdır ve her ürün için geçerli değildir. Zorunlu değildir.

Bulaşmayı önlemek

Viral gastroenterit oldukça bulaşıcıdır:

• El yıkama en etkili yöntemdir — özellikle bez değişimi ve tuvalet sonrası, yemek hazırlamadan önce. El dezenfektanı bazı virüslere (norovirüs) karşı yetersizdir; sabun ve su tercih edin.
• Havlu, bardak, çatal-kaşık paylaşılmamalıdır.
• Çocuğunuzu ishali durduktan 48 saat sonrasına kadar kreşe/okula göndermeyin.

Rotavirüs aşısı, bebeklik döneminin en ağır ishal tablolarına karşı belirgin koruma sağlar. Aşı takviminizle ilgili hekiminize danışın.